Bij de nieuwe Bultaco TSS 350 bleven wij vooral hangen aan dat ene getal: 350 cc. Niet verdeeld over twee cilinders, maar gewoon één grote zuiger in een luchtgekoelde tweetakt. Goed voor 60 pk aan het achterwiel. Fors? Zeker. Maar in de geschiedenis van de dikke tweetakt-eencilinder blijkt 350 cc nog bijna beschaafd.
De echte gekte vind je vooral in de oude Open-klasse van de motorcross. Honda, Kawasaki, Yamaha, Suzuki, KTM en Maico bouwden daar allemaal machines met grofweg een halve liter in één cilinder. En wie denkt dat 500 cc dan vanzelf het eindpunt was, onderschat de motorwereld.
Honda CR500: de beroemdste van het stel
Als één motor symbool staat voor de grote tweetaktcrosser, is het waarschijnlijk de Honda CR500. De eerste CR500 verscheen halverwege de jaren tachtig en vanaf 1985 was het 491cc blok vloeistofgekoeld. Honda hield de machine vervolgens tot 2001 in productie.
De reputatie kwam niet alleen van het vermogen. Zo’n 500 combineerde een laag gewicht met een enorme zuiger en een vermogensafgifte waar geen tractiecontrole, rijmodus of ander vangnet tussen zat. De rechterpols deed het werk. Wie te vroeg te veel gas gaf, kreeg daar onmiddellijk antwoord op.
Dat maakte de CR500 niet per definitie sneller dan alles wat ernaast stond. Het maakte hem vooral memorabel. Zelfs nu nog is ‘CR500’ ongeveer synoniem met een motor die meer kan dan de meeste rijders nodig hebben.
Kawasaki KX500: zelfs in deze eeuw nog nieuw te koop
Kawasaki hield zijn grote tweetakt nog langer in leven. De KX500 verscheen in 1983 en bleef tot 2004 in het programma. De latere uitvoeringen hadden 499 cc, waterkoeling en precies hetzelfde basisidee als de Honda: zo veel mogelijk motor in zo weinig mogelijk motorfiets.
Toen de 500cc-crossklasse langzaam uit beeld verdween, bleek de KX500 bovendien uitstekend geschikt voor Amerikaanse woestijnraces. Daar was veel vermogen juist prettig: lange stukken, hoge snelheden en ruimte genoeg om zo’n blok zijn werk te laten doen. Het leverde de KX500 een carrière op die veel langer duurde dan de oorspronkelijke crossklasse waarvoor hij was bedacht.
KTM 495: twee bougies waren geen luxe
De KTM 495 uit 1982 laat mooi zien waar fabrikanten technisch tegenaan liepen. Het blok had een boring van 92,25 millimeter en een slag van 74 millimeter. Dat is een serieus oppervlak waarover de verbranding zich moet verspreiden.
KTM loste dat op met twee bougies in dezelfde cilinderkop. Cycle World schreef destijds dat die tweede bougie nodig was voor een volledige verbranding in de enorme boring. De voorste en achterste bougie hadden zelfs niet dezelfde warmtegraad.
Nog aardiger: KTM monteerde op latere exemplaren een zwaarder extern vliegwiel, omdat het vermogen van de eerste serie wel erg scherp aankwam. Meer vermogen bedenken was in deze klasse zelden het probleem. Zorgen dat iemand er ook iets mee kon, des te meer.
Maico 490: niet de wildste, wel een van de beste
De Maico 490 Mega 2 uit 1981 heeft een bijna mythische reputatie. Niet omdat hij de hardste klap uitdeelde, maar omdat hij voor een dikke tweetakt juist opvallend bruikbaar was. Motocross Action noemt de 490 nog altijd een van de beste crossmotoren uit zijn tijd en roemt vooral het blok en het stuurgedrag.
Dat is een belangrijk verschil. Een 500 bouwen die op papier indrukwekkend was, lukte meer fabrikanten. Een 500 bouwen waarmee een rijder zijn rondetijden werkelijk omlaag kreeg, was iets anders. De Maico 490 bewees dat een brede vermogensafgifte minstens zo waardevol kon zijn als een brute piek.
Yamaha YZ490 en Suzuki RM500: bijna iedereen deed mee
Yamaha kwam met de YZ490, die ondanks zijn naam 487 cc mat. Suzuki pakte het voor 1983 nog iets letterlijker aan: de RM465 kreeg een grotere boring en werd de RM500. Met een boring van 88,5 millimeter en een slag van 80 millimeter kwam Suzuki uit op 492 cc.
Die RM500 is ook een mooie waarschuwing tegen romantiek achteraf. Cycle World was in 1983 behoorlijk kritisch. Het blok had overal vermogen, maar de motor stuurde volgens de testers minder scherp dan de concurrentie en de vierbak bleek minder breed gespatieerd dan Suzuki deed voorkomen.
Kortom: groot was niet automatisch goed. Maar het zegt genoeg over die tijd dat vrijwel ieder groot merk vond dat er ergens rond de 500 cc uit één tweetaktcilinder nodig was om mee te doen.
En toen bleek 500 cc nog niet het plafond
Buiten de gewone motorcross ging de ontwikkeling gewoon verder. Vooral in de zijspancross waren enorme tweetakt-eencilinders aantrekkelijk: daar moest één blok niet alleen de motor, maar ook twee mensen en een zijspan voortstuwen. In die wereld groeiden de cilinderinhouden tot ruim boven de 600 cc.
Daaruit kwam uiteindelijk ook een van de vreemdste solo’s voort: de ATK 700 Intimidator. ATK importeerde in 2009 een Maico 700 naar de Verenigde Staten en zette er zijn eigen naam op. De cilinder mat in werkelijkheid 685 cc. Volgens Motocross Action (leestip) leverde het blok 78 pk, woog de complete motor droog 238 pound, ongeveer 108 kilo – en liep hij meer dan 110 mph.
Alsof 685 cc uit één tweetaktcilinder niet voldoende relativering bood, was er ook een 620cc versie voor mensen die iets minder nodig hadden.
| Motor | Cilinderinhoud | Opvallend detail |
|---|---|---|
| Bultaco TSS 350 | 350 cc | 60 pk aan het achterwiel, luchtgekoeld |
| Yamaha YZ490 | 487 cc | Luchtgekoelde tweetakt-eencilinder |
| Maico 490 Mega 2 | ca. 490 cc | Beroemd om zijn bruikbare blok en stuurgedrag |
| Honda CR500 | 491 cc | De bekendste grote tweetaktcrosser |
| Suzuki RM500 | 492 cc | Vierbak, luchtgekoeld |
| KTM 495 | ca. 495 cc | Twee bougies in één cilinderkop |
| Kawasaki KX500 | 499 cc | Bleef tot 2004 in productie |
| ATK 700 Intimidator | 685 cc | 78 pk en circa 108 kilo droog |
En ja: een 685cc eencilinder-tweetakt bestaat nog
Wie denkt dat dit hele genre inmiddels alleen nog in musea en schuren leeft, krijgt nog één verrassing. Maico-Bikeworld heeft voor 2026 een complete 700 Cross in de catalogus. Geen straatmotor en ook geen gehomologeerde enduro, maar wel degelijk een complete crosser met een 685cc vloeistofgekoelde tweetakt-eencilinder.
De Maico 700 Cross wordt opgegeven voor 82 pk, 88 Nm en 101 kilo. De boring bedraagt exact 100 millimeter. Eén zuiger dus, met ongeveer de diameter van een flinke koffiemok.
Naast dat complete model verkoopt Maico het blok ook los, wat waarschijnlijk de verwarring verklaart wanneer je naar de huidige 700 zoekt. Maar de complete 700 Cross staat er eveneens gewoon tussen.
Daarmee krijgt de Bultaco TSS 350 waarmee we begonnen vanzelf wat perspectief. Die motor is bijzonder door de combinatie van een klassiek raceconcept, luchtkoeling, 350 cc en 60 pk aan het achterwiel. Alleen is 350 cc op zichzelf bepaald niet het uiterste dat ooit onder één tweetaktzuiger is gepropt. Bij 685 cc begon kennelijk pas iemand te denken dat het misschien wel genoeg was. Prachtig!
